Kultura na Kurpiach

 

Sztuka ludowa Kurpiów znalazła swój wyraz przede wszystkim w budownictwie, zdobnictwie, rzeźbie, tkactwie i wycinankarstwie; kultywowane są dawne zwyczaje urozmaicone pieśniami i tańcami, używana jest nadal gwara. Chałupa kurpiowska wywodzi się z "budy" kleconej z dylów, przetykanych mchem i obrzuconych darnią lub obłożonych gałęziami. Najpierw chata składała się z jednej izby i sieni. Później wyodrębniono nie ogrzewaną komorę i zapiecek, przekształcony w dalszej fazie w alkierz. W efekcie tych przekształceń powstały cztery pomieszczenia (sień, komora, izba, alkierz) stykające się narożami przy kominie. Chałupy ustawione są szczytami do drogi: ich wystrój podkreślają elementy konstrukcyjne z charakterystycznymi "śparogami". Zacytujemy tu opis chałupy kurpiowskiej podany przez nieżyjącego już, wybitnego znawcę Kurpiowszczyzny, doc. Adama Chętnika, pisany pięknym archaicznym językiem.


"Chaty kurpiowskie budowane są szczytem do drogi przy czym w pewnym od niej oddaleniu. Oddalenie to stanowi niejako ogródek zasiany kwiatami lub też zasadzany wiśniami, gruszami lub wreszcie brzeziną, sośniną lub jałowcem. Dom mieszkalny stoi oddzielnie od spichrza, stodół i obór - budynki te wraz z ogrodzeniem i studnią okalają pierścieniem całą zagrodę puszczańską... Zewnętrzny wygląd chaty jest staranny i przyjemny dla oka. Chata budowana jest z drewna ciosanego, wiązanego w gładkie węzły. Nad ramami ze strony zewnętrznej okien są pięknie wyrzynane listwy i ozdoby, często też malowane w desenie i kwiaty okiennice. Belki szczytowe - "opasie" i szczytówki u starych chat są pięknie rzeźbione i wycinane w miejscowe desenie. Szczyty obijane są również w piękne i bardzo rozmaite w układzie desenie z różnych deseczek. Deski te przybijane są gwoździami, nabijanymi na świecące blaszki; nad szczytem są z boków jakby rogi, zwane tu "śparogami" wyrzynane w najrozmaitsze wzory, wyobrażające łby ptasie lub zwierzęce, topory, rogi itp. Między śparogami w środku zatknięty Jest krzyż lub chorśgiewka na wysokim pręcie. Dachy przeważnie słomiane, stropy zaś dachów -kalenice, obłożone z dwóch stron (na wierzchu) drążkami lub deseczkami - koźlinami, które obok przytrzymywania na dachu strzechy, przyozdabiają jednocześnie cały dach. Kominy w starych chatach budowano przeważnie z brył rudy żelaznej, kopanej w niektórych okolicach puszczy i obrabianej na materiał budowlany. Drzwi licowe (frontowe) pięknie ozdobiano i ubijano w przeróżne rysunki z małych i wąskich deseczek. Często na drzwiach takich rzeźbiono wschodzące słońce, podobnie jak w chatach góralskich. Często obok drzwi głównych spotykamy w chatach "półdrzwiczki" - małe drzwiczki umieszczone od strony zewnętrznej wyjścia... Z podwórka wchodzimy do sieni, a z niej na lewo do dużej izby głównej, przeznaczonej przeważnie dla gości i mało zamieszkanej przez rodzinę gospodarzy. Z izby dużej wchodzimy do "alkierza", czyli do izdebki mniejszej stanowiącej sypialnię i jadalnię. Pułap, zbity z desek, jest nie bielony i opiera się na belkach poprzecznych; pod belkami wzdłuż całej chałupy przechodzi belka główna, zwana tu powszechnie "stropem", na belce tej gospodynie ustawiają motki lnu, niecki itp. Pod belkami wiszą kubki fajansowe, na ścianach zaś obrazy i wycinanki z różnokolorowej bibułki. Meble są proste; łóżko rozsuwane, stół z pasyjką, ławy pod ścianami, skrzynia i zydle. Z sieni jest wejście do komory i na górę, czyli na poddasze. Gdzie nie ma spichrza, tam na poddaszu stoją słomianki z zapasowym zbożem. Drzwi w chatach puszczańskich zawierane są na drewniane zapory; do niedawna zamki były zbyteczne, bo na Kurpiach nie ma złodziei. Do charakterystycznych sprzętów izby należały: łóżko drewniane, ozdobnie profilowany stół, krzesła z siedzeniami wyplatanymi ze słomy i wikliny skrzynia malowana przeważnie na kolor brązowo-czerwony, o wielobarwnych motywach roślinnych, warsztat tkacki, półka lub otwarta szafka na talerze, miski i łyżki powtykane w specjalne otwory łyżnika".

Kurpie stanowią pod względem sztuki ludowej teren wyjątkowo ciekawy i wyraźnie odcinający się od reszty Mazowsza. Głównym elementem sztuki ludowej jest tu wycinanka, najważniejsza, obok tkaniny, ozdoba kolorystyczna izby kurpiowskiej.Pod koniec ubiegłego wieku pojawił się w sprzedaży papier błyszczący, wówczas rozpoczął się gwałtowny rozwój wycinanek. Początkowo były one ząbkowane tylko po brzegach lub niewielką ilością wycięć w środku. Z czasem technika udoskonaliła się i powstały arcydzieła o wyszukanych wzorach. Po II wojnie światowej zaczęto organizować wystawy wycinanek. Pierwsza odbyła się w Kadzidle w 1948 r. Charakterystyczną cechą wycinanek z Puszczy Zielonej jest lokalna, chociaż wywodząca się z podwarszawskiego "drzewka", forma "lelui" - niemal pajęczynowa, wyjątkowo precyzyjnie wykonywana w okolicy Myszyńca czy Kadzidła, zaś w okolicy Kolna duża, mocna i "prymitywna". Inną powszechną formą wycinanki jest okrągła "gwiazda". Z innych elementów sztuki ludowej dużą rolę odgrywało dawniej na Kurpiach zdobnictwo w drzewie (słynne kurpiowskie "świątki", zwane tu "osóbkami" "figurkami" lub "wierzbami", spotykane jeszcze gdzieniegdzie przy puszczańskich drogach), plecionkarstwo z korzeni i wyroby ceramiczne.
W niektórych wsiach kurpiowskich spotkać można podczas dni świątecznych stroje ludowe: Kurpie nosili spodnie sukienne, białe u dołu, okręcone rzemieniem, wchodzące w łapcie (chodaki) ze skóry lub tyka lipowego, koszulę lnianą, pod szyją czerwona wstążka. Na to zakładano kamizelkę w chłodne dni noszono sukmanę z ciemnoszarego sukna z tyłu fałdowaną, przepasaną wełnianym pasem. Na głowę wkładano kapelusz lub czapkę z daszkiem. Kobiety nosiły wełniane, pasiaste spódnice, na nogach trzewiki, białe lniane koszule i wyszywane staniki. Dziewczęta splatały włosy w warkocze z mnóstwem wstążek. Do naszych czasów zachował się tylko odświętny strój kobiecy. Można go w pełni podziwiać w uroczyste święta np. w czasie obchodów Bożego Ciała w Kadzidle czy w czasie targów w Myszyńcu. W centrum Puszczy Zielonej noszony jest przeważnie kolorowy pasiak (kiecka-spódnica, zwana kitlem oraz zapaska), złożony z wąskich pasków czerwonych, zielonych i żółtych, z przewagą koloru czerwonego. Obok pasiastej zapaski używany jest także biały haftowany fartuch z piękną koronką u dołu. Na białą koszulę zakłada się satynowy lub aksamitny stanik koloru zielonego lub szafirowego. Na głowę wkłada młoda Kurpianka wysokie, sztywne "czółko" z czarnego aksamitu, przybrane cekinami, koralikami, a z tyłu zakończone pękiem wstążek. Starsze kobiety wiążą na głowie chusteczki. Uzupełnieniem stroju Kurpianek bywają jeszcze piękne bursztyny lub szklane, a także drewniane, malowane korale.

 

Interesujący jest folklor kurpiowski: zwyczaje, pieśni, tańce, baśnie, podania, legendy. Zwyczaje wiązały się z zajęciem Kurpiów, np. z hodowlą pszczół, z pasterstwem, z myślistwem itp. Do najciekawszych widowisk regionalnych należy "Wesele kurpiowskie" z ciekawymi starodawnymi obrzędami, tańcami i piosenkami weselnymi. Wykonuje je zespół ludowy z Kadzidła. W Myszyńcu od 21 lat odbywa się "Miodobranie Kurpiowskie" największa impreza Związku Gmin Kurpiowskich. Prawdziwą atrakcją dla miłośników folkloru kurpiowskiego są Ogólnopolskie Dni Kultury Kurpiowskiej, odbywające się corocznie w pierwszą sobotę i niedzielę lipca w Nowogrodzie. Co roku w każdej z gmin kurpiowskich odbywają się imprezy ludowe związane z kultywowaniem tradycji kurpiowskich.